Εκπαίδευση και κατάρτιση Μουσικολογία Διδακτορική Διατριβή στην Ιστορική Μουσικολογία
English (United Kingdom)

 

Εγγραφείτε στο newsletter
Διδακτορική Διατριβή στην Ιστορική Μουσικολογία

Επωνυμία οργανισμού
Eθνικό και Kαποδιστριακό Πανεπιστήμιο Aθηνών
Tμήμα Mουσικών Σπουδών

Ημερομηνία Υποστήριξης
7 Ιουλίου 2006

Επιστημονικός κλάδος, γνωστικό αντικείμενο
Iστορική Mουσικολογία, Nεοελληνική Έντεχνη Mουσική

Τίτλος
Δημήτρης Φάμπας: ο κιθαριστής, ο μουσικοπαιδαγωγός, ο συνθέτης

Επίπεδο κατάρτισης
Διδακτορική Διατριβή (Άριστα παμψηφεί)

Υποτροφία
Kρατικό Ίδρυμα Yποτροφιών (IΚΥ)

H κλασική κιθάρα κατέχει τα τελευταία χρόνια ξεχωριστή θέση στη μουσική ζωή της Ελλάδας. Τα φεστιβάλ και τα σεμινάρια κιθάρας που πραγματοποιούνται σε ολόκληρη τη χώρα, οι εκδόσεις και η δισκογραφία του οργάνου, ο ετήσιος Kύκλος «Γέφυρες-Φεστιβάλ Κιθάρας» που οργανώνει ο Oργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, οι διακρίσεις νέων Ελλήνων κιθαριστών σε διαγωνισμούς του εξωτερικού, η διεθνής σταδιοδρομία Ελλήνων σολίστ και, γενικά, η αναγνώριση που απολαμβάνουν οι καλλιτέχνες που διακρίνονται στο όργανο της κιθάρας, όλα αυτά συνιστούν δεδομένα που ενισχύουν την άποψη αυτή. H επιβεβαίωση της άποψης για την πλατιά διάδοση της κιθάρας παρέχεται από τα στατιστικά δεδομένα σχετικά με τη θέση του οργάνου στην μουσική εκπαίδευση. Σε μια από τις σπάνιες καταμετρήσεις των τάσεων σχετικά με το προτιμώμενο όργανο από τους σπουδαστές μουσικής που πραγματοποιήθηκε από το 1993 έως το 1995, η κιθάρα κατέλαβε τη δεύτερη θέση, μετά από τον αδιαμφισβήτητο κυρίαρχο, το πληκτροφόρο όργανο (πιάνο και αρμόνιο). Μάλιστα, ο συνολικός αριθμός εγγεγραμμένων μαθητών στις τάξεις κιθάρας, βρέθηκε σχεδόν διπλάσιος σε σχέση με το άθροισμα των μαθητών όλων των τάξεων συμφωνικών οργάνων. Eξάλλου, η ανάδειξη σπουδαίων δασκάλων του οργάνου, καθώς και μαθητών τους, που αναδείχτηκαν σε σολίστ με διεθνή αναγνώριση και οι οποίοι με τη σειρά τους εξελίχτηκαν και σε παιδαγωγούς, ο σημαντικός αριθμός συνθέσεων που προέρχονται από Έλληνες συνθέτες αλλά και ξένους με ελληνικό θεματικό προσανατολισμό, αποτελούν στοιχεία που επιτρέπουν να μιλά κανείς για την ελληνική σχολή κιθάρας, η οποία δίκαια διεκδικεί αν όχι την πρώτη, μία από τις πρώτες θέσεις διεθνώς.

Μέχρι τα μισά του εικοστού αιώνα, η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική. Η κιθάρα ήταν γνωστή αποκλειστικά ως όργανο της λαϊκής μουσικής. Μέχρι το 1945 κανένα ωδείο στην Ελλάδα δεν είχε ιδρύσει τάξη κιθάρας. Οι μόνοι εκπαιδευτικοί φορείς που είχαν περιλάβει την κιθάρα στο πρόγραμμα διδασκαλίας, ήταν διάφορες μαντολινάτες, στις οποίες αντιμετωπιζόταν ως όργανο συνοδείας. Τα ρεσιτάλ με έργα για σόλο κιθάρα ήταν ολιγάριθμα, ενώ οι σχετικές εκδηλώσεις διακρίνονταν μάλλον από ερασιτεχνισμό. Εξίσου περιορισμένες σε αριθμό ήταν και οι εκδόσεις έργων για κιθάρα, ενώ η δισκογραφία ήταν ανύπαρκτη. Πέρα και πάνω απ' όλα αυτά, η διάχυτη προκατάληψη για τον λαϊκό χαρακτήρα του οργάνου τοποθετούσε το κύρος των κιθαριστών σε πολύ μειονεκτική θέση σε σχέση με τους εκτελεστές άλλων οργάνων.

Μετά απ' αυτά εξάγεται το συμπέρασμα πως κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα σημειώθηκε κατακόρυφη αύξηση του ενδιαφέροντος σχετικά με το όργανο της κιθάρας. Η διαπίστωση αυτή λειτούργησε ως θεμελιώδες ερέθισμα για τον γράφοντα. Η επιθυμία για την μελέτη και τεκμηρίωση με επιστημονικό τρόπο κάποιας πτυχής αυτού του φαινομένου, όπως και η επιδίωξη για τη διευκρίνιση των συνθηκών μέσα στις οποίες αναπτύχθηκε, αποτέλεσαν την κινητήριο δύναμη για τη σύνταξη της παρούσας διατριβής.

Μεταξύ των κριτηρίων που ελήφθησαν υπόψιν κατά τη διαδικασία επιλογής του θέματος της διατριβής περιλαμβάνονταν: η δυνατότητα καθορισμού διακριτών ορίων στο αντικείμενο της μελέτης, οι επαρκείς προϋποθέσεις για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων, η δυνατότητα συσχετισμού με παραμέτρους σχετικούς με το φαινόμενο της ανάπτυξης της κιθάρας στην Ελλάδα, η επάρκεια των πηγών κ.ά. Τα κριτήρια αυτά οδήγησαν σε δύο προσωπικότητες που αδιαμφισβήτητα υπήρξαν οι πρωτοπόροι για το όργανο της κιθάρας στην Ελλάδα: στον Γεράσιμο Μηλιαρέση και τον Δημήτρη Φάμπα. Mετά από την αξιολόγηση των προϋποθέσεων που αναφέρθηκαν πιο πάνω, καθώς και των παραμέτρων που σχετίζονταν με τις συνθήκες της έρευνας, την προσβασιμότητα στο υλικό, της ύπαρξης ικανού αριθμού ζωντανών πηγών κ.λπ. και, μάλιστα, αφότου είχε ήδη εξετασθεί το διαθέσιμο υλικό στο πλαίσιο πανεπιστημιακού σεμιναρίου με τίτλο «Βιογράφηση Ζώντων Ελλήνων Συνθετών», αποφασίστηκε το θέμα της διατριβής να είναι η ζωή και το έργο του Δημήτρη Φάμπα.

Το εν λόγω σεμινάριο ιδρύθηκε από τον καθηγητή Απόστολο Κώστιο και αποτέλεσε εφαρμογή της αρχής που εισήγαγε ο ίδιος στον κλάδο της Iστορικής μουσικολογίας, σύμφωνα με την οποία «η ιστορία καταγράφεται σήμερα για να γραφτεί σήμερα ή και αύριο». Μέσα από αυτό το σταθερά επαναλαμβανόμενο σεμινάριο προέκυψε το υλικό που αξιοποιήθηκε αργότερα για την εκπόνηση διδακτορικών διατριβών που βρίσκονται σε εξέλιξη και με θέμα πάντα τη ζωή και το έργο Ελλήνων συνθετών, όπως οι: Διονύσιος Βισβάρδης, Γεώργιος Σισιλιάνος, Aντίοχος Ευαγγελάτος κ.ά. και ασφαλώς βοήθησε αποτελεσματικά στην εκπόνηση της παρούσας διατριβής, εφόσον λειτούργησε ως προστάδιο έρευνας και προετοιμασία του υποψηφίου για την απαιτήσεις της συγγραφής.

Οι δυσκολίες που κλήθηκε να αντιμετωπίσει ο υποψήφιος κατά τη διαδικασία εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής σχετίζονταν κατά πρώτον με το ίδιο το θέμα και κατά δεύτερον με τις συνθήκες της σύγχρονης μουσικολογικής έρευνας στην Ελλάδα. Η ανυπαρξία βιβλιογραφίας σχετικής τόσο γύρω με τη ζωή του Φάμπα όσο και γενικά με την καλλιέργεια της κιθάρας στην Ελλάδα, συνιστούσαν ένα σημαντικό κενό και ταυτόχρονα πρόκληση· για την αντιμετώπισή του ο ερευνητής κατήρτισε με τη βοήθεια προγραμμάτων ηλεκτρονικού υπολογιστή, λεπτομερές σχέδιο διαχείρισης των δεδομένων, ώστε να καθίσταται αξιοποιήσιμη η παραμικρή πληροφορία. Σε ό,τι αφορά στις δυσκολίες που σχετίζονται με τις συνθήκες της σύγχρονης μουσικολογικής έρευνας στη χώρα, είναισε όλους γνωστές· παρόλ' αυτά κρίθηκε σκόπιμη η επισήμανση μερικών περιπτώσεων ειδικής σημασίας για το θέμα μας:

Πρώτον, η ανυπαρξία εθνικού αρχείου δισκογραφίας, στο οποίο ο ερευνητής θα μπορούσε να ανατρέξει για την αποκόμιση πολύτιμων πληροφοριών σχετικά με την κυκλοφορία των δίσκων ή άλλων ηχογραφήσεων, συνιστά ένα τεράστιο κενό. Ένα κενό που δεν επιτρέπει την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων για θεμελιώδη ζητήματα, όπως: ο ετήσιος αριθμός πωλήσεων δίσκων· οι ημερομηνίες εξασφάλισης των πνευματικών δικαιωμάτων, ηχογράφησης, παραγωγής, κυκλοφορίας ή επανέκδοσης ενός δίσκου· τα ονόματα συνθετών και εκτελεστών που εμφανίστηκαν στην ελληνική δισκογραφία κ.ά. Aκόμη και η σύνταξη καταλόγου με τις παραγωγές των δισκογραφικών εταιριών έχει σταθεί αδύνατη. Oι επανειλημμένες μεταβολές στο καθεστώς ιδιοκτησίας των εταιριών, η εξαγορά από εταιρίες του εξωτερικού, οι τροποποιήσεις της μορφής του δίσκου με αποτέλεσμα τις διαφορετικές ταχύτητες περιστροφής (78, 45, 33 στροφές), ο τρόπος αναπαραγωγής του ήχου (αναλογικό ή ψηφιακό), το υλικό του δίσκου (σελάκ, βινίλιο, δίσκος ακτίνας), συνέτειναν στην εν λόγω αδυναμία. Για το λόγο αυτό ερευνήθηκε η ακρίβεια κάθε πληροφορίας σχετικά με την κυκλοφορία δίσκων πριν από την ένταξή της στην εργασία.

Δεύτερον, σημαντικές ελλείψεις παρατηρούνται στο υλικό που φυλάσσεται στα αρχεία φορέων, από τα οποία ελλείπουν τεκμήρια της δράσης τους στον τομέα της μουσικής. Ο ερευνητής είναι υποχρεωμένος να απευθυνθεί σε ελλιπή αρχεία, ιδιωτικές συλλογές και κατάλοιπα ώστε να συγκεντρώσει το απαραίτητο υλικό, όπου, όμως, οι κάτοχοι δεν είναι πάντα πρόθυμοι ή συνεπείς.

Tρίτον, η έλλειψη ερευνητικής παράδοσης στη χώρα αποτελεί τροχοπέδη για τον νέο επιστήμονα. Ο Απόστολος Κώστιος, υπογραμμίζει τον παράγοντα της «έλλειψης ερευνητικής παράδοσης στην Eλλάδα, με την έννοια μιας κοινωνίας που δεν είναι ενημερωμένη για το επίπονο και ανιδιοτελές έργο που επιτελεί ο ερευνητής, (συνεπώς ―κατά κανόνα― διόλου φιλική απέναντί του), για τις ανάγκες του, τις δυσκολίες του, τις μεθόδους που χρησιμοποιεί και οι οποίες ξαφνιάζουν, γεννούν απορίες και δικαιολογημένους ή αδικαιολόγητους φόβους. [...] Στην καλύτερη περίπτωση ο Έλληνας επιστήμων-ερευνητής εκλαμβάνεται σαν συλλέκτης ή αντικέρ, με όλα τα επακόλουθα που μπορεί να έχει μια τέτοια παρεξήγηση.»

Tέταρτον, το γεγονός ότι ακόμη και τα δεδομένα που παρέχονται από τον κατεξοχήν αρμόδιο της χώρας, την Στατιστική υπηρεσία, παρουσιάζουν ελλείψεις ή σφάλματα. Για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων συγκεντρώθηκαν στατιστικά δεδομένα καιαπό ιδιωτικούς φορείς· μεταξύ αυτών, σημαντικότερη πηγή αποδείχθηκε το Aρχείο του Εθνικού Ωδείου, στο οποίο φυλάσσονται τα βαθμολόγια από τις ετήσιες εξετάσεις των μαθητών κιθάρας.

Παράγοντα εξαιρετικής σημασίας για την εκπόνηση της διατριβής αποτέλεσε η πολυετής ενασχόληση του υποψηφίου με την κιθάρα, μια ιδιότητα που, εκτός από το ότι δηλώνει το ιδιαίτερο προσωπικό ενδιαφέρον για το θέμα, συνιστά και προϋπόθεση για την προσέγγιση πολλών θεωρητικών και τεχνικών θεμάτων μέσα από την πράξη και την προσωπική εμπειρία του πρώην μαθητή και νυν δασκάλου.


Aπεριόριστη ευγνωμοσύνη αισθάνομαι για εκείνους που έφυγαν από τη ζωή προτού ολοκληρώσω την διατριβή μου· για τον ίδιο τον Δημήτρη Φάμπα και τη σύζυγό του Tζένη. Κατανόησαν τη σημασία του έργου, μου άνοιξαν την πόρτα του σπιτιού τους, με περιέβαλαν με εμπιστοσύνη και συνετέλεσαν τα μέγιστα στην ομαλή πορεία της προσπάθειάς μου.

Θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου προς όλους όσοι μου συμπαραστάθηκαν κατά την μακρά περίοδο από την έναρξη ως την αποπεράτωση της εργασίας αυτής. Εν πρώτοις, προς την Εύα και τον Βαγγέλη Φάμπα που μου παρείχαν πολύτιμο υλικό από το αρχείο του καλλιτέχνη και γενικά από τα κατάλοιπα των γονέων τους. Ευχαριστίες, επίσης, οφείλω: στους μαθητές του Φάμπα οι οποίοι μου έδωσαν χρησιμότατες πληροφορίες για όλες τις πλευρές της ζωής και της δράσης του Φάμπα, τους Λίζα Ζώη, Ευάγγελο Aσημακόπουλο, Νότη Mαυρουδή, Βαγγέλη Mπουντούνη, Βασίλη Γρατσούνα, Μάρκο Tσέτσο, Παύλο Kάβουρα, Λευτέρη Δαή και Νίκο Παναγιωτίδη· στην οικογένεια του Γεράσιμου Μηλιαρέση και του Χαράλαμπου Εκμεκτσόγλου για γεγονότα και συνθήκες σχετικά με την καλλιέργεια της κιθάρας στη Ελλάδα· στην Δέσποινα Iωάννου για την συνεισφορά της στην διερεύνηση του έργου του πεθερού της και πρώτου δασκάλου του Φάμπα, Νίκου Ιωάννου· στους συναδέλφους με τους οποίους συνεργάστηκα στο πλαίσιο του πανεπιστημιακού σεμιναρίου κατά τη συλλογή του υλικού, Ανδρομάχη και Μαρίνα Μπάτζιου. Ευχαριστώ, επίσης, τους υπεύθυνους των φορέων που διευκόλυναν το ερευνητικό μου έργο: τη Διεύθυνση και τη Γραμματεία του Εθνικού Ωδείου, το Δ.Σ. του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», τη Γραμματεία της Bibliothéque Gustav Mahler και τη Διεύθυνση της Ταινιοθήκης Ελλάδος. Eπίσης, το Δ.Σ. του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών για την υλική του συνδρομή και την Μαργαρίτα Δαλμάτη για την αδιάκοπη ηθική στήριξη που μου παρείχε.

Για την υλική και ηθική συμπαράσταση και την υπομονή που έδειξαν όλα αυτά τα χρόνια, οφείλω ευγνωμοσύνη στους γονείς μου.

Eυχαριστίες οφείλω στους «πνευματικούς» μου γονείς για τους κόπους και την φροντίδα της πνευματικής μου «ανατροφής»: τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής, την αναπληρώτρια καθηγήτρια κ. Καίτη Ρωμανού, τον επίκουρο καθηγητή κ. Νικόλαο Μαλιάρα και, ιδιαίτερα, τον επιβλέποντα καθηγητή, Απόστολο Κώστιο, ο οποίος κατά τις πολυάριθμες και πολύωρες συναντήσεις που είχα μαζί του, στάθηκε μια αστείρευτη και ανεκτίμητη πηγή έμπνευσης και παιδείας· τον ευχαριστώ από καρδιάς.

 

Σύνοψη της Διατριβής

MEPOΣ ΠΡΩΤΟ

Στο Πρώτο Μέρος της διατριβής επιχειρείται η προσέγγιση της ζωής του Δημήτρη Φάμπα, με την αναφορά στους σημαντικότερους σταθμούς που χαρακτήρισαν την καλλιτεχνική του διαδρομή. Αποτυπώνονται οι συνθήκες μέσα στις οποίες έδρασε και οι δυσκολίες που κλήθηκε να αντιμετωπίσει με την πρωτόφαντη, για τα ελληνικά δεδομένα, απόφασή του να δραστηριοποιηθεί ως σολίστ κιθάρας. Περιγράφονται οι προετοιμασίες των ρεσιτάλ του, στις αίθουσες συναυλιών, στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Εξετάζεται η αντιμετώπιση που του επιφυλάχθηκε από την πλευρά των μουσικοκριτικών και του κοινού μέσα και έξω από τη χώρα του, όπως αυτή συνάγεται από τα μουσικοκριτικά σημειώματα και γενικά τα πληροφοριακά δημοσιεύματα του τύπου, και όπως περιγράφεται από τους πληροφορητές. Προσεγγίζεται αφενός η αποδοχή του έργου και η αναγνώριση της προσφοράς του βιογραφούμενου καλλιτέχνη από το κοινό και την κριτική, αλλά και η αποδοχή γενικότερα τόσο της κιθάρας ως οργάνου όσο και της μουσικής για κιθάρα στις εκτός Eλλάδας χώρες που επισκέφθηκε, καθώς, βέβαια, και στον παρθένο (αναφορικά με την κιθάρα) ελληνικό χώρο. Φυσικά, έχει προηγηθεί μια λεπτομερής αναφορά της καταγωγής του και θίγονται προβλήματα κληρονομικής προδιάθεσης για τη μουσική· σχολιάζεται το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε, οι εγκύκλιες σπουδές που έκανε, τα ακούσματα που προσέλαβε και η πρώτη του γνωριμία με τη μουσική και το όργανο που έμελλε να γίνει ο δια βίου «σύντροφός» του. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις συνθήκες και το περιβάλλον των σπουδών του στην κιθάρα, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Αναπτύσσονται οι λόγοι που τον ώθησαν στην αναζήτηση δασκάλου έξω από τη χώρα του, όπως και η επενέργεια που είχε σε κάθε καλλιτεχνική του δραστηριότητα, η ιδιότητα του «μαθητή του Segovia». Σκιαγραφείται η σχέση του με τη σύζυγό του, η δημιουργία οικογένειας και η γέννηση των παιδιών του, οι φιλικοί και κοινωνικοί δεσμοί που ανέπτυξε, η ενασχόλησή του με τα κοινά κ.ά.
Παράλληλα, αποτυπώνονται οι συνθήκες της δικής του διδασκαλίας σε μερικούς από τους μαθητές του, οι οποίοι συγκρότησαν την επόμενη γενιά και αναδείχθηκαν σε διαπρεπείς σολίστ και δασκάλους κιθάρας στην Ελλάδα. Σε ό,τι αφορά στους τίτλους σπουδών, δεδομένου πως ο Φάμπας έλαβε το πρώτο Δίπλωμα που δόθηκε από το Εθνικό Ωδείο, ενώ για τα επόμενα χρόνια μόνο η δική του τάξη έδινε τίτλους σπουδών, καθίσταται προφανές πως παρέχονται πληροφορίες σχετικά με την συνολική «παραγωγή» αποφοίτων στο όργανο της κιθάρας στο συγκεκριμένο ωδείο. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με το δεδομένο πως, μέχρι το 1974 τα ωδεία που παρείχαν τίτλους σπουδών στην κιθάρα ήταν μόνο δύο, υπογραμμίζουν την αξία των παρεχόμενων πληροφοριών. Εξετάζεται επίσης, η αύξηση των στατιστικών δεδομένων σε ό,τι αφορά την τάξη κιθάρας του Εθνικού Ωδείου.


MEPOΣ ΔEYTEPO

Kεφάλαιο Πρώτο: Ο Εκτελεστής


Η Τεχνική
Το πρώτο κεφάλαιο του Δεύτερου Μέρους, αρχίζει με την προσέγγιση της ιδιότητας του Φάμπα ως εκτελεστή κιθάρας. Εξετάζεται η παράμετρος της τεχνικής και συγκεκριμένα τα γνωρίσματα της εποχής του Φάμπα, όσο και των κιθαριστών που είχαν δραστηριοποιηθεί κατά την προηγούμενη χρονική περίοδο. Ακολούθως, εκτίθενται οι ελλείψεις στην τεχνική συγκρότηση των κιθαριστών της προηγούμενης γενιάς και υπογραμμίζεται πως η αμηχανία που τους διέκρινε δεν οφειλόταν μόνο στην άγνοια σχετικά με την τεχνική του οργάνου, αλλά και στον φόβο της άγνοιας. Την κατάσταση επιδείνωνε η διάχυτη προκατάληψη που αμφισβητούσε τις σολιστικές δυνατότητες του οργάνου. Καταγράφονται οι δυσχέρειες που κλήθηκε να αντιμετωπίσει ο Φάμπας κατά τη διάρκεια των σπουδών του και οι επιπτώσεις τους στην τεχνική του συγκρότηση.
Στη συνέχεια εξετάζονται συστηματικά τα τεχνικά μέσα που κατέκτησε ο καλλιτέχνης και ο ρόλος που έπαιξαν στην σταδιοδρομία του. Τονίζεται η θεμελιώδης σημασία της χρήσης του νυχιού κατά τη νύξη της χορδής και περιγράφεται ο τρόπος χρήσης του σε συνδυασμό με την τεχνική του στηρίγματος στην υπερκείμενη χορδή (απογιάντο). Υπογραμμίζεται η χρήση του ηχοχρώματος κατά την απόδοση των έργων και σκιαγραφείται η διεύρυνση της ηχοχρωματικής παλέτας του. Αναγνωρίζεται η σημασία της παραγωγής ήχου με μεγαλύτερη ένταση και η επίδραση που είχε για την εμφάνισή του σε μεγάλες αίθουσες. Αποτυπώνονται οι ιδιαιτερότητες του τρόπου στήριξης του οργάνου και η στάση του σώματος που εφάρμοσε κατά καιρούς· τονίζεται, δε, πως αντιμετώπισε κριτικά το ζήτημα και κάθε φορά τροποποιούσε τα στοιχεία που δεν τον ικανοποιούσαν. Αναφέρονται τα όργανα που απέκτησε κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του από Έλληνες και ξένους κατασκευαστές και θίγεται το ζήτημα της επιλογής των χορδών που κρίνονταν ως κατάλληλες σε κάθε περίπτωση.
Aναζητείται και εντοπίζεται το βασικό εργαλείο που χρησιμοποίησε ο Έλληνας κιθαριστής για τον εντοπισμό και την απάλειψη των αδυναμιών στην τεχνική, τη διερεύνηση τρόπων υπερπήδησής τους και την αφομοίωση νέων στοιχείων τεχνικής. Τέλος, αναφέρονται τα δεδομένα που έχουν συγκεντρωθεί τα αφορώντα τη μουσική του μνήμη.

Το Ρεπερτόριο
Στο υποκεφάλαιο αυτό το επίκεντρο του ενδιαφέροντος συγκεντρώνεται στο ρεπερτόριο του οργάνου. Εν πρώτοις εξετάζονται τα γνωρίσματα που αναδεικνύονται από τα προγράμματα ξένων κιθαριστών κατά την περίοδο από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Καταγράφονται μερικά από τα δημοφιλέστερα έργα που περιλαμβάνονται στο ρεπερτόριο κιθαριστών στη Δυτική Ευρώπη, τη Λατινική Αμερική και την Ελλάδα. Σχολιάζεται η τάση μεταφοράς συνθέσεων στην κιθάρα (διασκευές, προσαρμογές) από το ρεπερτόριο άλλων οργάνων, τάση που επικρατούσε μέχρι το 1930 και η πρακτική που εγκαινίασε ο Andrés Segovia με την παραγγελία έργων σε συνθέτες-μη κιθαριστές. Αποτυπώνονται οι δυσκολίες πρόσκτησης έργων και οι μέθοδοι που εφάρμοσε ο Φάμπας κατά τη διαρκή αναζήτηση νέων έργων. Αναζητείται η αποτελεσματικότητα της στάσης που τήρησε κατά τη σύνθεση των προγραμμάτων του για την επίτευξη των στόχων του και η συνεισφορά του στην ανανέωση του ρεπερτορίου της κιθάρας στην Ελλάδα.
Στα επόμενα, παρατίθενται ποσοτικά δεδομένα που προκύπτουν από την στατιστική επεξεργασία του ρεπερτορίου του· συνάγονται συγκεντρωτικά αποτελέσματα σχετικά με τις επιλογές του σε σχέση με έργα (πρωτότυπα ή μεταγραφές), συνθέτες (ανά χρονική περίοδο, ιδίωμα, χώρα), δικές του συνθέσεις κ.λπ. Εξετάζονται τα προγράμματά του ως προς τη σύνθεση: διερευνώνται οι τυχόν ομοιότητες με τα προγράμματα του Segovia, αναζητείται ο ρυθμός ανανέωσής τους, ο τύπος τους, η επιρροή της μικρής διάρκειας των έργων στις προτιμήσεις του κ.λπ. Επίσης, εξετάζονται τα προγράμματα ως προς τη δομή: αναζητούνται τα έργα που τοποθετούνται στην αρχή και το τέλος του ρεσιτάλ, επισημαίνεται ο ρόλος του διαλείμματος και ο διαχωρισμός του προγράμματος σε μέρη, ελέγχεται η υφολογική συνάφεια ή αντίθεση κατά τη διαδοχή των έργων κ.λπ.

Η Ερμηνεία
Η τελευταία πλευρά του κιθαριστή Φάμπα που μελετάται, αφορά στην ερμηνεία. Τίθεται εξαρχής το ερώτημα εάν υφίσταντο καθιερωμένα πρότυπα ερμηνείας κατά την περίοδο που ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του. Διαπιστώνεται από τη μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας πως, τόσο στη Δυτική Ευρώπη όσο και στην Λατινική Αμερική είχε διαμορφωθεί ερμηνευτική παράδοση, θεμελιώδες γνώρισμα της οποίας, συνιστούσε η μεγάλη απόκλιση της αποδιδόμενης μουσικής από την παρτιτούρα. Εξετάζονται τα επιμέρους χαρακτηριστικά γνωρίσματα της εν λόγω ερμηνευτικής πρακτικής, και η σχέση της με τις συνήθειες του όψιμου ρομαντισμού. Στη συνέχεια επιχειρείται η ερμηνεία του φαινομένου, το πού οφείλεται, καθώς και ο ρόλος που έπαιξε η ανάπτυξη της δισκογραφίας σε συνδυασμό με την έντονη παρουσία του Segovia στον χώρο της δισκογραφίας.
Διερευνάται εάν ο Φάμπας ακολούθησε το ρεύμα που κυριαρχούσε στον τομέα της ερμηνείας· αν και σε ποια σημεία της ερμηνευτικής του στάσης, ακολουθούσε ερμηνευτικά πρότυπα που είχαν καθιερωθεί στο εξωτερικό. Παρατίθενται οι απόψεις του σχετικά με την ερμηνεία και, ιδιαίτερα, σχετικά με τη λειτουργία ενός προτύπου ως αφετηρία για την ανάπτυξη της προσωπικής στάσης του. Επισημαίνονται μερικοί επιπλέον λόγοι που τον ώθησαν στη διαμόρφωση των απόψεών του και σχετίζονται με τις συνθήκες των σπουδών του. Tίθεται το ερώτημα αν έκανε συμβιβασμό εις βάρος της ερμηνείας του θυσιάζοντας την τεχνική τελειότητα ή το αντίθετο και επιχειρείται η απάντηση του ερωτήματος.
Ακολουθεί η ανάλυση της ερμηνευτικής στάσης του με συγκεκριμένα παραδείγματα. Καταγράφονται τα μέσα που χρησιμοποίησε κατά κύριο λόγο στην ερμηνεία του ενώ, παράλληλα, διερευνάται η διαφοροποίηση της ερμηνείας του σε έργα διαφορετικών τεχνοτροπιών. Εντοπίζονται οι περιορισμοί που απορρέουν από την τεχνική του οργάνου και οι οποίοι είχαν επιπτώσεις στην ερμηνεία, ιδιαίτερα σε μεταγραφές από τη φιλολογία του πιάνου. Ανιχνεύεται η επίδραση της σύστασης του ακροατηρίου πάνω στην ερμηνεία του και επιχειρείται η τοποθέτησή του σε ερμηνευτική σχολή.

Το Κοινό
Η αλληλεπίδραση μεταξύ καλλιτέχνη και κοινού εξετάζεται και στο αμέσως επόμενο υποκεφάλαιο· αυτή τη φορά, όμως, υπό διαφορετική οπτική γωνία. Στο επίκεντρο τίθεται πλέον η επίδραση της μουσικής του Φάμπα πάνω στο ακροατήριό του. Αναζητάται στις σχετικές πηγές η ένταση και η ποιότητα της εντύπωσης που προκαλούσε η ακρόαση της μουσικής του. Aναζητώνται τα γνωρίσματα των ακροατηρίων που παρακολούθησαν τα ρεσιτάλ του. Διερευνώνται τα ακούσματα της εποχής και η άγνοια σχετικά με τη φιλολογία της κιθάρας, επισημαίνονται ο κίνδυνος δυσαρέσκειας και διάψευσης των προσδοκιών του κοινού, η αδιαφορία για τη «σοβαρή» μουσική, τα ποσοστά προσέλευσης στην αίθουσα συναυλιών, καταγράφονται η σύσταση του ακροατηρίου και η κοινωνική προέλευσή του, η ανταπόκρισή του και οι αντιδράσεις του κατά το τέλος του ρεσιτάλ κ.λπ.
Από την άλλη πλευρά, παρατίθενται δεδομένα που σχετίζονται με τον ίδιο τον Φάμπα, όπως οι δυσκολίες που αντιμετώπιζε κατά την προετοιμασία των εμφανίσεών του, η σκηνική του παρουσία κ.ά. Δεδομένου πως τα ακροατήρια του Φάμπα αποτελούσαν τα πρώτα ακροατήρια σε ρεσιτάλ κλασικής κιθάρας στην Ελλάδα, τα στοιχεία που παρατίθενται δεν αφορούν αποκλειστικά την σταδιοδρομία του, αλλά γενικά την ιστορία της κιθάρας στη χώρα.

Κεφάλαιο Δεύτερο: Ο Δάσκαλος

Tο περιεχόμενο της διδασκαλίας
Στο δεύτερο κεφάλαιο, εκτίθενται τα προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει ως δάσκαλος και επισημαίνονται οι λύσεις που έδωσε στα προβλήματα αυτά. Περιγράφονται οι δυσκολίες κατά τον εντοπισμό και την επιλογή υλικού δοκιμασμένης αποτελεσματικότητας πάνω στη διδασκαλία της κιθάρας. Διερευνάται εάν οι μουσικές εκδόσεις που κυκλοφορούσαν στην Ελλάδα επαρκούσαν για την επίτευξη των στόχων του και εάν διέφεραν από τις προσφερόμενες στο εξωτερικό εκδόσεις. Εξετάζεται η ιστορική συγκυρία κατά την οποία ξεκίνησε την αναζήτηση διδακτικού υλικού και κατά πόσο η συγκυρία αυτή απέβη ωφέλιμη στην αναζήτησή του. Παρατίθενται το υλικό που χρησιμοποίησε στη διδασκαλία του και το οποίο αποκαλύπτεται στα προγράμματα των μαθητικών συναυλιών. Σχετικά με τις μαθητικές συναυλίες, διερευνώνται θέματα όπως: ο αριθμός των έργων που εκτελέστηκαν, η συχνότητα αλλαγής των προγραμμάτων, τα νέα έργα που παρουσιάζονταν, οι πρώτες εκτελέσεις, οι τεχνικές απαιτήσεις κ.ά.

O τρόπος διδασκαλίας
Στο υποκεφάλαιο αυτό εξετάζεται ο τρόπος διδασκαλίας που εφάρμοσε ο Φάμπας. Δεδομένου πως η μελέτη του οργάνου συνιστά εξαιρετικά επίπονη διαδικασία για ένα νεαρό μαθητή, προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση το γνώρισμα που χαρακτήριζε όλους ανεξαιρέτως τους διακριθέντες σπουδαστές της Tάξης του Φάμπα: η ολοκληρωτική αφοσίωση στη μελέτη του οργάνου με την εφαρμογή πολύωρων και απαιτητικών προγραμμάτων μελέτης. Aναζητώνται τα χαρακτηριστικά της διδασκαλίας του Φάμπα, το μοντέλο διδασκαλίας που ακολούθησε, ο τρόπος διαμόρφωσης της διδακτέας ύλης σε σχέση με τις αδυναμίες και τα προτερήματα κάθε μαθητή, αλλά και η ωφέλεια από τη μέθοδο που εφάρμοσε, σχετικά τόσο με την τεχνική συγκρότηση των νέων κιθαριστών όσο και την προετοιμασία τους σε ό,τι αφορούσε την ψυχολογία τους.
Κατόπιν αυτών, διερευνώνται παράμετροι του τρόπου διδασκαλίας όπως: ο τρόπος με τον οποίο ο Φάμπας εξασφάλιζε την αξιολόγηση των δυνατοτήτων κάθε μαθητή, ο βαθμός ευστοχίας των εκτιμήσεών του, το κατά πόσο οι μαθητές του είχαν γνώση των αποτελεσμάτων από την αξιολόγηση και εάν επιδίωκε τη συμμετοχή των μαθητών σε ομάδες.

Τα αποτελέσματα της διδασκαλίας - Oι επιδόσεις των μαθητών
Ακολούθως, εξετάζονται τα γνωρίσματα και η επίδοση που σημείωσαν μερικοί από τους διακριθέντες μαθητές της Tάξης του Φάμπα. Καταγράφονται οι συνθήκες των σπουδών τους και οι επιδόσεις τους στην τάξη του ωδείου. Επισημαίνονται μερικά από τα γνωρίσματα των επίλεκτων μαθητών της Σχολής, όπως ο ρυθμός προόδου, το χρονικό διάστημα μέχρι την ολοκλήρωση των σπουδών και το επίπεδο της τεχνικής που είχαν κατακτήσει κατά τη στιγμή της αποφοίτησης.
Με τη συνδρομή στατιστικών στοιχείων, καταγράφεται ο ρυθμός «παραγωγής» τελειόφοιτων από την Tάξη κιθάρας του Φάμπα στο Εθνικό Ωδείο, σε σχέση με τα υπόλοιπα μουσικά εκπαιδευτήρια, διερευνάται η πληθυσμιακή κατανομή ανά επίπεδο εξέλιξης και ανά χρονική περίοδο. Ανιχνεύεται η επίδραση των υψηλών επιδόσεων των μαθητών, τόσο στη διδασκαλία του Φάμπα όσο και στην προσέλκυση νέων μαθητών. Παράλληλα, παρατίθενται δεδομένα από τις επιτυχίες τους σε διεθνείς διαγωνισμούς, οι πρώτες τους εμφανίσεις σε ρεσιτάλ κιθάρας και η συνέχεια των σπουδών τους σε διακεκριμένους δασκάλους του εξωτερικού. Καταγράφεται το ρεπερτόριό τους και οι ερμηνευτικές αρετές, όπως επισημαίνονται από τους μουσικοκριτικούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

H νομοθετική κατοχύρωση της διδασκαλίας
Το κεφάλαιο της διδασκαλίας ολοκληρώνεται με την εξέταση των συνθηκών και των γεγονότων που συνδέθηκαν με την διαδικασία νομοθετικής κατοχύρωσης της διδασκαλίας της κιθάρας από το ελληνικό κράτος. Παρουσιάζονται στατιστικά δεδομένα σχετικά με την πληθυσμιακή αύξηση των τάξεων κιθάρας στα μουσικά εκπαιδευτήρια, από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα. Υπογραμμίζεται η πλεονεκτική θέση που κατέλαβε το Εθνικό Ωδείο, δεδομένου πως ήταν έτοιμο να ανταποκριθεί αρχικά στην αλματώδη αύξηση της ζήτησης για καθηγητές κιθάρας. Διερευνώνται, όμως, και τα αρνητικά αποτελέσματα της διόγκωσης και οι επιπτώσεις πάνω στη διδασκαλία του Φάμπα.
Παράλληλα, επισημαίνεται το κενό στη νομοθεσία σχετικά με τη διδασκαλία του οργάνου και η ανυπαρξία νομοθετικής κατοχύρωσης σχετικά με την παροχή τίτλων σπουδών από τα μουσικά εκπαιδευτήρια. Τέλος, παρατίθεται συνοπτικό ιστορικό των αποφάσεων, εγκυκλίων και νομοθετημάτων που αφορούσαν στη διδασκαλία της κιθάρας και οδήγησαν στην νομοθετική κατοχύρωση της διδασκαλίας του οργάνου.

Κεφάλαιο Τρίτο: Ο Συνθέτης

Επιρροές
Στο τελευταίο κεφάλαιο εξετάζεται η συνθετική πλευρά του Φάμπα. Το κεφάλαιο αρχίζει με την αναζήτηση των κινήτρων που τον ώθησαν τον κιθαριστή στη σύνθεση. Ακολούθως, διερευνώνται οι συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε η καλλιτεχνική του προσωπικότητα και τα ερεθίσματα που επέδρασαν στη διαμόρφωση της στάσης του ως δημιουργού. Ψηλαφούνται οι επιδράσεις που δέχτηκε κατά διάρκεια της παιδικής του ηλικίας στην περιοχή του Πηλίου αρχικά, και στο αστικό περιβάλλον της πόλης του Bόλου αργότερα. Αναπτύσσεται η συμβολή των δασκάλων του στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του, όπως και των καλλιτεχνών με τους οποίους συνεργάστηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του.
Τίθεται το ερώτημα εάν κατά τη διάρκεια των σπουδών του δέχτηκε την επίδραση των απόψεων που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο της Eλληνικής Eθνικής Σχολής Mουσικής και προσκομίζονται τα δεδομένα που έχει αποφέρει η έρευνα σχετικά με το ζήτημα αυτό. Aνιχνεύεται ο ρόλος του έντεχνου λαϊκού τραγουδιού στη διαμόρφωση του συνθετικού του ύφους μέσα από τη συνεργασία του με τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη, όπως και από τη συμμετοχή του στην ανάπτυξη της δισκογραφίας στην Ελλάδα. Υπενθυμίζεται ο ρόλος της ακρόασης δίσκων 78 στροφών ως διδακτικού μέσου κατά τη διάρκεια των σπουδών του δίπλα στον πρώτο του δάσκαλο και γενικά αναγνωρίζεται η επίδραση που δέχτηκε από το ρεπερτόριο της κιθάρας.
Στη συνέχεια προσκομίζονται αποδείξεις σχετικά με τις επιδράσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω, όπως αυτές ανιχνεύονται στο έργο του. Παρατίθενται συγκεκριμένα παραδείγματα που παραπέμπουν στους παράγοντες επιρροής, συνοδευόμενα από αναλυτική τεκμηρίωση.

Eίδη ― Mορφές
Ακολούθως εξετάζονται τα είδη και οι μορφές που απαντώνται στο έργο του Φάμπα. Υπογραμμίζεται πως, το σύνολο του έργου του απευθύνεται αποκλειστικά στο όργανο της κιθάρας, ενώ δεν υπάρχουν ενδείξεις πως ασχολήθηκε συστηματικά με τη σύνθεση έργων για άλλα όργανα. Απαριθμούνται τα είδη με τα οποία καταπιάστηκε και σχολιάζεται η αδυναμία κατηγοριοποίησης των έργων του εξαιτίας της τάσης που τον διέκρινε για επανειλημμένες αναθεωρήσεις. Διερευνάται η σχέση των τίτλων των έργων με το περιεχόμενό τους και θίγεται το θέμα της προγραμματικής μουσικής. Αναζητείται απάντηση στο ερώτημα εάν η δομή των συνθέσεών του βασίζεται ή όχι σε πολύπλοκες μορφολογικές αναπτύξεις (τύπου σονάτας) και παρατίθενται οι προτιμώμενες μορφές. Οι απόψεις που διατυπώνονται, συνοδεύονται από συγκεκριμένα παραδείγματα, αντιπροσωπευτικά για κάθε είδος. Τέλος, διερευνάται ο τρόπος δόμησης κάθε μέρους των έργων.